گفت‌وگویی با عبدالحسین مشکات، هنرمند پیشکسوت کاشی کاری سنتی مشهد | هنر کاشی کاری، میراثی زنده در دل شهر

به گزارش شهرآرانیوز؛ هنر کاشی کاری سنتی در مشهد همانند دیگر هنر‌های قدیمی ریشه در تاریخ و معماری باشکوه این شهر دارد؛ هنری که هم زمان با ساخت بناهایی، چون مسجد گوهرشاد و دیگر بخش‌های مجموعه حرم مطهر امام رضا (ع)، به یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های هنر اسلامی ایرانی در این منطقه تبدیل شد. وجود کارگاه‌ها و مجموعه‌هایی همچون شرکت کاشی سنتی گوهرشاد که از قدیمی‌ترین مراکز فعال این حوزه به شمار می‌آید، نقش مهمی در حفظ، تولید و انتقال این هنر از نسل‌های گذشته به امروز داشته است. در چنین بستری، مشهد به پایگاهی اثرگذار در کاشی کاری سنتی ایران تبدیل شده و هنرمندانی، چون

عبدالحسین مشکات، ادامه دهنده همین میراث تاریخی و هنری هستند. مشکات، هنرمند پیشکسوت کاشی کاری سنتی با بیش از شصت سال سابقه فعالیت درگفت وگو با شهرآرا از ویژگی‌های کاشی کار خوب، تجربه‌های بین المللی و وضعیت امروز این هنر اصیل ایرانی می‌گوید. به گفته او هنر کاشی کاری نه فقط مهارت فنی، بلکه عشق، صبر و ممارست می‌خواهد.

فراگیری هنر کاشی کاری در حرم رضوی

او متولد سال ۱۳۳۳ است و از ورودش به این هنر از کودکی می‌گوید و درباره نخستین رویارویی اش با این هنر بیان می‌کند: ۱۰ سال بیشتر نداشتم که مادرم را از دست دادم. پس از فوت مادرم، چون کسی نبود از ما مراقب کند، پدرم به ناچار ما را با خود به حرم و نزد معمار آن زمان مرحوم خوشدست می‌برد تا کنار دست او کار یاد بگیرم. البته پدرم هم خودش در کتابخانه حرم به نگهبانی مشغول بود و سال‌ها نیز در لباس خادمی به خدمت زائران مبادرت داشت.

وقتی پدرم من را نزد مرحوم خوشدست برد. او به پدرم گفت: «این بچه شیرش را خورده که آمده کار یاد بگیرد؟» با این مضمون که او برای این کار بچه است. نداشتن سایه مادر موجب شد برای رهایی از تنهایی به شاگردی در حرم گمارده شوم که حدود ۱۰ سال در کنار دست استادان هنر کاشی را یاد گرفتم.

مشکات استادان خود را از چهره‌های مهم این هنر می‌داند و می‌افزاید: از استادانم می‌توان به مرحوم استاد محمد علی الهام نیا اشاره کنم که از چهره‌های شاخص کاشی کاری در آستان قدس رضوی بودند. سال‌ها در کنار این استادان کار کردیم و تجربه اندوختیم. حتی پیش از انقلاب، در پروژه‌هایی مثل جشن‌های ۲۵۰۰ ساله در شیراز هم حضور داشتیم.

دقت، طراحی و اجرای تمیز؛ اصول کاشی کاری ماندگار

این هنرمند پیشکسوت، مهم‌ترین ویژگی یک کاشی کار خوب را «دقت» می‌داند و می‌گوید: کار ما از اندازه گیری دقیق شروع می‌شود، بعد طراحی که مرحله‌ای بسیار مهم است و در نهایت به اجرای کار ختم می‌شود. اگر طراحی درست باشد و اجرا تمیز و باکیفیت انجام شود، کار ماندگار خواهد شد.

مشکات درباره تجربه‌های بین المللی خود بیان می‌کند: در مرکز اسلامی هامبورگ، در آلمان، حدود یک سال حضور داشتم. کاشی کاری آنجا در سه مرحله انجام شد و جزو کار‌های شاخص من است. علاوه بر آلمان، در کشور‌های عربی، آذربایجان، هند، پاکستان و پرتغال هم کار انجام داده‌ام. وقتی پروژه حساس و انگیزه بخش باشد، هنرمند هم تلاش می‌کند بهترین کار هنری خود را ارائه دهد.

در ادامه حتما بخوانید گذری بر تاریخ کاشی‌کاری در حرم‌مطهر‌رضوی؛ از دوره تیموری تا کنون

قدمت چند صد ساله کاشی کاری سنتی در ایران

او با تأکید بر ایرانی بودن این هنر می‌گوید: در کشور‌هایی مثل مراکش یا ترکیه هم کاشی کاری وجود دارد، اما از نظر وسعت، تنوع و عمق، هیچ کدام به پای ایران نمی‌رسند. کاشی کاری ایرانی در دوره‌های مختلف، از تیموری و صفوی تا قاجار، سبک، رنگ و هویت مشخص دارد. مثلا در دوره قاجار استفاده از رنگ زرد بیشتر است و این تفاوت‌ها کاملا قابل تشخیص‌اند. به گفته مشکات، کاشی کاری ایرانی قدمتی چندصدساله دارد و در بنا‌هایی مانند مسجد گوهرشاد، مجموعه‌ای از هنر‌های ایرانی را می‌توان یکجا دید.

تفاوت کاشی کاری سنتی دیروز و امروز

این هنرمند باسابقه درباره وضعیت امروز کاشی کاری سنتی می‌افزاید: در گذشته، پشت هر طرح تفکر و حوصله بود و جنبه تجاری پررنگ نبود. امروز متأسفانه هنر تا حدی تجاری شده و خیلی وقت‌ها می‌گویند این کار صرفه اقتصادی ندارد. زحمت زیاد است، زمان بر است و همین باعث شده بعضی هنرها، مثل کاشی کاری یا حتی قالیبافی، کم کم کمرنگ شوند.

مشکات درباره تفاوت پروژه‌های مذهبی و تاریخی با کار‌های معمولی توضیح می‌دهد: برای یک بنای مذهبی یا تاریخی، باید از ابتدا طرح جامع و فاخر داشت تا کار ماندگار شود. البته ما در پروژه‌های عادی هم سعی می‌کنیم کار را تمیز و باکیفیت انجام دهیم، اما کار مذهبی حس وحال دیگری دارد.

توجه و احترام، خودش حمایت است

او با انتقاد از نبود حمایت جدی از هنر‌های سنتی می‌گوید: توجه خاصی از هنر کاشی کاری نمی‌شود. در مشهد فقط چند کارگاه قدیمی باقی مانده که آن‌ها هم نسل به نسل بوده‌اند. ارزش گذاری واقعی این هنر کم است. یادم هست در پروژه آلمان، خبرنگار‌ها ۲۴ ساعت کنار ما بودند تا ببینند این هنر چگونه شکل می‌گیرد؛ همان توجه و احترام، خودش حمایت است.

ارتباط نسل جوان با کاشی کاری

مشکات بزرگ‌ترین مانع ورود جوانان را نبود انگیزه می‌داند و بیان می‌کند: این هنر عشق می‌خواهد. قدیم شاگرد‌هایی که استعداد و علاقه داشتند را از صفر تا صد کار، از طراحی تا اجرا، کنار دست خودمان آموزش می‌دادیم. کسی که عاشق باشد، خودش کنجکاو می‌شود و کار را یاد می‌گیرد. اما امروز بیشتر نگاه شغلی است.

او می‌افزاید: برای من همه کارهایم به نوعی خاطره‌اند. اما زمانی که در آلمان حضور داشتم و دیدن جذابیت مراحل شکل گیری یک اثر برای مردم آنجا، همیشه به عنوان یک خاطره ماندگار است. متأسفانه در کشور ما برای هنرمند و به خصوص هنر قدیمی آن چنان ارزشی قائل نیستند و همین موضوع باعث می‌شود نسل جدید هم علاقه‌ای برای یادگیری هنر مانند گذشته نداشته باشد. بسیاری از استادان قدیمی، مثل مرحوم استاد الهام نیا و استاد شمسی نژاد، دیگر در میان ما نیستند و هنرمندان این هنر دارند به تعداد انگشتان دست محدود می‌شوند.

به گفته عبدالحسین مشکات، شهر‌هایی مانند اصفهان و مشهد پایگاه‌های اصلی کاشی کاری سنتی در ایران هستند؛ اصفهان به عنوان قطب اصلی و مشهد به سبب وجود حرم مطهر امام رضا (ع) و وسعت پروژه‌های مذهبی، جایگاهی ویژه در این هنر اصیل دارند.

***

سعید محمدزاده لاری، فعال عرصه هنر‌های سنتی: کاشی‌کاری حامل یک زبان بصری است

همتی|سعید محمدزاده لاری، فعال عرصه هنر‌های سنتی و مدیرعامل شرکت کاشی سنتی گوهرشاد در گفت‌و‌گو با شهرآرا با تأکید بر نسبت جدانشدنی هنر، تاریخ و هویت ایرانی گفت: فعالیت مجموعه کاشی سنتی گوهرشاد صرفا یک روند تولیدی یا اقتصادی نیست، بلکه ادامه یک جریان تاریخی است که ریشه آن به شکل گیری مسجد گوهرشاد و سنت‌های وابسته به آن بازمی گردد. این مجموعه پیش از آنکه به صورت رسمی در قالب شرکت فعالیت کند، جزئی از موقوفه گوهرشاد و در فضای مذهبی فرهنگی مسجد شکل گرفته بود؛ جایی که هنر، عبادت و زندگی روزمره در هم تنیده بودند.

وی افزود: در دهه ۱۳۴۰ شمسی و با گسترش ارتباطات و پروژه‌های برون مرزی، ضرورت یافتن چارچوب قانونی برای تداوم این مسیر تاریخی احساس شد. به همین دلیل و با تصمیم مدیران وقت موقوفه و سازمان اوقاف، شرکت کاشی سنتی گوهرشاد با مشارکت سه موقوفه به ثبت رسید. این شرکت از نخستین شرکت‌های ثبت شده کشور محسوب می‌شود و از همان ابتدا با دریافت کارت بازرگانی و مجوز‌های رسمی، مسیر حضور خود را در عرصه ملی و بین المللی تعریف کرد.

هنر نه کالا، میراث زنده است

محمدزاده لاری با اشاره به ماهیت فعالیت‌های شرکت گفت: ما تنها تولیدکننده کاشی، آیینه یا تزیینات سنتی نیستیم؛ بلکه حامل یک زبان بصری هستیم. زبان رنگ، فرم، نقش و ترکیب بندی که طی قرن‌ها شکل گرفته و امروز توسط استادکاران سنتی زنده نگه داشته می‌شود. دریافت مجوز‌های تخصصی از وزارت میراث فرهنگی، در واقع تأییدی بر همین نگاه است؛ نگاهی که هنر را نه کالا، بلکه میراث زنده می‌داند.

وی ادامه داد: بخشی از فعالیت‌های ما به مرمت آثار تاریخی در داخل و خارج از کشور اختصاص دارد؛ کاری که نیازمند حافظه تاریخی، مهارت تجربی و فهم عمیق از روح بناست. پروژه‌هایی در افغانستان، قزاقستان و دیگر کشور‌های منطقه نمونه‌هایی از این مسیر هستند. این حوزه هنوز هم در اختیار شمار اندکی از شرکت‌های قدیمی است که پیوندشان با سنت، پیوندی زنده و عملی است.

محمدزاده با اشاره به سرمایه انسانی مجموعه اظهارکرد: استادکاران این مجموعه، هنرمندانی هستند که آثارشان در پنج قاره جهان حضور داشته است. از دهه‌های گذشته تا امروز، این استادکاران در اروپا، آفریقا، آسیا و حوزه اوراسیا پروژه اجرا کرده‌اند. امروز پروژه‌هایی در عراق، ازبکستان و تایلند در حال اجراست و برای حضور در روسیه و منطقه قفقاز رایزنی‌هایی در جریان است.

وی افزود: صنایع دستی، برخلاف صنایع سنگین، مبتنی بر زمان، تمرکز و تجربه است. این هنر‌ها با عدد و رقم‌های نجومی سنجیده نمی‌شوند، اما ارزش افزوده‌ای تولید می‌کنند که هم اقتصادی و هم فرهنگی است. استراتژی امروز ما تمرکز بر صدور خدمات فنی و مهندسی در حوزه صنایع دستی است؛ مسیری که هم به معیشت هنرمندان کمک می‌کند و هم در شرایط اقتصادی امروز کشور، امکان تنفس و تداوم را فراهم می‌آورد.

محمدزاده لاری با اشاره به جغرافیای فرهنگی هدف این شرکت گفت: کشور‌های همسایه، جهان اسلام و حوزه اوراسیا، به ویژه مناطق پیرامون دریای خزر، پیوند‌های تاریخی و فرهنگی عمیقی با ایران دارند. در بسیاری از این مناطق، زبان، خاطره و ذائقه بصری مشترکی وجود دارد که هنر کاشی کاری و آیینه کاری ایرانی می‌تواند با آن گفت‌و‌گو کند. کشورهایی، چون عراق، هند، افغانستان، کشور‌های شرق آسیا و حتی اروپا، ظرفیت‌های جدی برای پذیرش این هنر دارند.

وی تأکید کرد: تزیینات سنتی ایرانی از انتخاب رنگ‌ها و نسبت‌ها گرفته تا فرم‌ها و نقوش همه حامل معنا هستند؛ استادکاری که برای اجرای پروژه اعزام می‌شود، خود نوعی پیوست فرهنگی است. حضور او، رفتار او و شیوه کارش، بخشی از انتقال فرهنگ ایرانی اسلامی است؛ مسیری که در گذشته نیز از همین طریق شکل گرفته است.

محمدزاده لاری در ادامه به نمونه‌ای تاریخی اشاره کرد و گفت: حدود نیم قرن پیش، در بانکوک تایلند، مرمت مقبره «عبدا... قمی» توسط استادکاران ایرانی انجام شد؛ تاجری که با اخلاق، دیانت و رفتار انسانی اش مورد احترام جامعه میزبان قرار گرفته بود. نتیجه این حضور، شکل گیری آیین‌هایی بود که امروز نیز رگه‌هایی از فرهنگ ایرانی در آن‌ها دیده می‌شود؛ از نوحه خوانی و گهواره حضرت علی اصغر (ع) گرفته تا استفاده از اشعار فارسی در کنار زبان محلی، با رنگ بندی و ساختار بصری شرق آسیا.

در ادامه حتما بخوانید درباره محمدعلی الهامی نیا، قدیمی‌ترین استاد کاشی کاری حرم مطهر رضوی

هنر، مؤثرترین ابزار تبادل فرهنگی است

وی ادامه داد: این اتفاق‌ها نشان می‌دهد که هنر، مؤثرترین ابزار تبادل فرهنگی است. همان طور که فرهنگ غرب از مسیر هنر و صنعت به دیگر نقاط جهان نفوذ کرد، ما نیز می‌توانیم با تکیه بر هنر اصیل ایرانی اسلامی، گفت وگویی عمیق و ماندگار با جهان برقرار کنیم. فرهنگی که بیش از هزار سال پشتوانه دارد و در آن، ایرانی بودن و اسلامی بودن به شکلی طبیعی در هم آمیخته است.

مدیرعامل شرکت کاشی سنتی گوهرشاد گفت: هدف ما صرفا اجرای پروژه یا سود اقتصادی نیست؛ بلکه حفظ، تداوم و صدور هنری است که بخشی از هویت این سرزمین را شکل داده است. باور داریم که این مسیر، علاوه بر منافع اقتصادی، مسئولیتی فرهنگی است که امروز بیش از هر زمان دیگری بر دوش ما و دیگر فعالان این حوزه قرار دارد.